Kontakt
Urząd Miasta Krakowa
Wydział Kultury i Dziedzictwa Narodowego
ul. Wielopole 17A , 31–072 Kraków
pl en

Przyszłość przeszłości. Jak Kraków świętuje 45-lecie wpisu na Listę UNESCO?

Krzysztof Żwirski
25.08.2023
Przyszłość przeszłości. Jak Kraków świętuje 45-lecie wpisu na Listę UNESCO? Przyszłość przeszłości. Jak Kraków świętuje 45-lecie wpisu na Listę UNESCO?
45. rocznica wpisu Krakowa na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO to dobra okazja, żeby pokazać długą drogę, jaką miasto przeszło od 1978 roku. A także – odpowiedzieć na pytanie: czy dzisiejszy Kraków stać na równie ambitny pomysł na siebie, jak niemal pół wieku temu?
NA ZGLISZCZACH

UNESCO powstało w 1946 roku w ściśle historycznym kontekście. W akcie założycielskim czytamy, że „ponieważ wojny rodzą się w umysłach ludzi, również w ich umysłach powinny być zwalczane”. Kraków – miasto z otwartą bramą w herbie – zdaje się być czystym zaprzeczeniem idei wojny. Harmonijny rozwój od czasów romańskich po modernizm. Długie trwanie ludzi i tradycji, ze znaczącym wyjątkiem tragedii Holocaustu. Autentyczność, integralność, reprezentatywność – czyli wszystko, co składa się na „wyjątkową powszechną wartość”, główne kryterium wpisu na Listę.

Mamy w Krakowie ponad 1200 zabytków w rejestrze i około siedmiu tysięcy w rozmaitych ewidencjach, a 25 procent eksponatów z polskich muzeów znajduje się pod Wawelem. Ale to współczesna wiedza i świadomość. Powojenne władze tworzyły własną rzeczywistość społeczną, dla której Kraków był balastem, a gwałtowna industrializacja doprowadziła miasto do katastrofy ekologicznej. Podboju świata dokonywał wówczas amerykański ideał miasta samochodowego.

Jak pisał prof. Bogusław Krasnowolski, w chwili wpisu „miasto znajdowało się w stanie żałosnym”. Wielu z nas pamięta rozpuszczone kwaśnymi deszczami figury przed kościołem św. św. Piotra i Pawła, ziejący pustką Kazimierz, który na poważnie planowano rozbierać, a niektórzy kojarzą film Noce i dnie, na którego planie puszczono z dymem – jak tanią scenografię westernu – parę kamienic.

„NIE OD RAZU KRAKÓW… ODRESTAUROWANO”*

Ta historia ma wielu bohaterów. Tym zbiorowym mogliby być polscy konserwatorzy wychowani na odbudowie Warszawy i doświadczeniu dziedzictwa jako dobra w zagrożeniu. W samym Krakowie możemy sięgnąć w przeszłość i przypomnieć resztki murów Starego Miasta ocalone przez Feliksa Radwańskiego czy założone w 1896 roku Towarzystwo Miłośników Historii i Zabytków Krakowa.

Kiedy w latach 70. XX wieku UNESCO rozpoczęło prace nad światową listą, polska delegacja z prof. Krzysztofem K. Pawłowskim postanowiła zagrać va banque. We wrześniu 1978 roku na sesji w Waszyngtonie zgłosiła pięć wniosków: Kraków, Wieliczkę (jako dziedzictwo przemysłowe), Warszawę (jako dziedzictwo przywrócone), Auschwitz (jako anty-dziedzictwo i miejsce pamięci) i Białowieżę (jako dziedzictwo przyrodnicze). Dziś wszystkie te obiekty znajdują się na liście – ale wtedy wpisano tylko Kraków i Wieliczkę. Obecność wśród 12 pozycji z pierwszego zestawienia szybko stała się reklamą na cały świat. Dla Krakowa miała takie znaczenie, jak wybór papieża Polaka czy narodziny „Solidarności”.

„Ustaliliśmy, że poza tradycyjnym ujęciem (…) Plant i Wawelu, należy ująć Stradom i Kazimierz. Było to posunięcie odważne, zważywszy na ówczesny stan Kazimierza, ale wolno powiedzieć, że miało to wielkie znaczenie dla dalszych jego losów” – pisał prof. Pawłowski. Późniejsza kampania konserwatorska, powstanie Społecznego Komitetu Odnowy Zabytków Krakowa (SKOZK) i jego umocowanie w Narodowym Funduszu Rewaloryzacji Zabytków Krakowa to efekt śmiałości wizji, w której dobrem światowego dziedzictwa stał się nie jeden zabytek, ale cały układ urbanistyczny.

W ciągle zmieniających się realiach politycznych komitet stworzył trwały i motywujący system dofinansowania, uzupełniony w XXI wieku o miejskie dotacje na remonty kamienic prywatnych. Jak pisał prof. Jacek Purchla: „O ile zabytek należy do przeszłości, to dziedzictwo służy współczesnym celom”. Dlatego wiele realizacji SKOZK pełni dziś nowe funkcje. Podziemia Rynku, Pałac Biskupa Erazma Ciołka, zajezdnia na Kazimierzu czy gmach Uniwersytetu Ekonomicznego to tylko kilka mniej oczywistych przykładów. Kraków zmienił się nie do poznania.

 

DZIEDZICTWO W ZMIANIE

Dziś wiemy, że wpisy na listę mają też negatywne skutki: masowy napływ turystów przyciąganych sławą UNESCO, depopulacja centrów. A przecież dziedzictwo to wiele więcej niż tylko stare mury. To także zawarta w idei „wyjątkowej powszechnej wartości” autentyczność, która wynika z obecności w tych murach mieszkańców.

Właśnie z potrzeby autentyczności wzięły się w Krakowie parki kulturowe porządkujące estetykę przestrzeni publicznej. Taka motywacja przyświecała staraniom o tytuł Miasta Literatury UNESCO i stworzeniu programu dla środowisk literackich. Temu służy decentralizacja wydarzeń kulturalnych, promowanie miejsc z tradycją, ochrona zjawisk dziedzictwa niematerialnego – z których na światowych listach wyróżniono szopkarstwo – a także takie inicjatywy jak Małopolskie Dni Dziedzictwa Kulturowego. To na pewno za mało, żeby od razu odwrócić negatywne trendy. Ale pierwsze kroki zostały już podjęte.

W ostatnim czasie Robert Piaskowski, Pełnomocnik Prezydenta Miasta ds. Kultury, mówił o „głębokiej świadomości społeczeństwa Krakowa i samego miasta co do znaczenia wpisu z 1978 roku”. Z jego 45. rocznicą zbiegło się uznanie Nowej Huty za pomnik historii – owoc starań miasta i mieszkańców „najmłodszej siostry Krakowa” o docenienie trudnego, ale ważnego dziedzictwa XX wieku.

Końca dobiegają też prace nad Planem zarządzania miejscem światowego dziedzictwa. Dokument autorstwa m.in. prof. Jacka Purchli, prof. Bogusława Szmygina i dr Andrzeja Siwka da impuls do wzmocnienia autentyzmu centrum – od usług publicznych, inwestycji w lokale komunalne, przeciwdziałanie zjawisku „fasadowych” remontów czy wsparcie tradycyjnych zawodów. Taki plan to dla Krakowa brakujące ogniwo – i nowa wizja dziedzictwa miasta jako „wyjątkowej powszechnej wartości”.

Wszystkiemu towarzyszy od lat znacząca aktywność międzynarodowa, przypieczętowana organizacją w Krakowie 41. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa (2017) oraz 15. Kongresu Organizacji Miast Światowego Dziedzictwa (2019). To wiedza i doświadczenie, które zostają z nami.

ZAMIAST ZAKOŃCZENIA

Mało kto wie, że na początku lat 90. XX wieku przewodniczącym SKOZK był… Stanisław Lem. Genialny pisarz i futurolog na czele komitetu dotującego remonty zabytków – trudno o lepszy symbol zmiany i trwania w Krakowie! Można powiedzieć, że wyzwania w zarządzaniu dziedzictwem dzisiejszego Krakowa domagają się umysłów i wrażliwości na miarę autora Solaris.

* Tytuł referatu prof. Franciszka Ziejki, wygłoszonego z okazji 30-lecia wpisu Krakowa na Listę UNESCO.

Tekst powstał na potrzeby kwartalnika „Kraków Culture” (numer 2/2023, lato 2023). Wersję pdf numeru można pobrać na stronie www.krakowculture.pl w zakładce „Kwartalnik”.

KRAKÓW NA 45. ROCZNICĘ WPISU
  • Od czerwca do września na kilku placach miasta stanęła wystawa Skarby Krakowa, przybliżająca okoliczności wpisu. Aktualnie (do końca sierpnia) można ją znaleźć na placu Wolnica, a od 1 do 30 września będzie ją można zobaczyć na nowohuckiej Alei Róż.
  • Kulminacja obchodów nastąpi w dniach 7-9 września 2023 r. 7 września o g. 10.30 w siedzibie Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa odbędzie się uroczysta inauguracja Europa Nostra Heritage Hub – satelity tej zasłużonej, międzynarodowej organizacji na Europę Środkową.
  • Tego samego dnia o 15.00 w Pałacu Krzysztofory zainaugurowana zostanie wystawa o Społecznym Komitecie Odnowy Zabytków Krakowa. Wernisażowi towarzyszyć będzie pokaz filmu pt. „Kamienie mają głos, by przeszłość opowiedzieć przyszłości” w reżyserii Marty Węgiel, zrealizowanego przez TVP Kraków.
  • Wieczorem 7 września w Bazylice Mariackiej (20.00) nastąpi uroczyste wręczenie Europejskiej Nagrody Dziedzictwa (European Heritage Award / Europa Nostra Award) za prace konserwatorskie przy słynnym Ołtarzu Wita Stwosza przeprowadzone w latach 2015 – 2021. Ołtarz Wita Stwosza został wyróżniony w kategorii „konserwacja”.
  • 8 września (od 10.00) przebiegać będzie pod znakiem uroczystego sympozjum w siedzibie Rady Miasta Krakowa. Przybierze ono formę ogólnodostępnej konferencji, na której swoje wystąpienia wygłoszą m.in. Prezydent Miasta Krakowa, Przewodniczący Rady Miasta Krakowa, Dyrektor Centrum Światowego Dziedzictwa, Przewodniczący Polskiego Komitetu ds. UNESCO, Sekretarz Generalna Europa Nostra czy Krzysztof K. Pawłowski – jeden z architektów wpisu z 1978 roku. Częścią sympozjum będą wystąpienia przedstawicieli i przedstawicielek miast historycznych z całego świata, w tym m.in. Warszawy, Wilna, Lwowa, Wiednia, Ratyzbony, Dubrownika, Quito czy Szirazu.
  • Zwieńczeniem programu jubileuszu 45-lecia wpisu na Listę UNESCO będzie Pochód Kopernikański, który 9 września przejdzie ulicami miasta, łącząc kontekst rocznicy wpisu z 550-leciem urodzin Mikołaja Kopernika. Wydarzenie rozpocznie się o godz. 17.00 pod Bramą Floriańską.
  • Pamiątką obchodów rocznicy będzie dwujęzyczne wydawnictwo „Widzę Cię, Krakowie”, będące swoistym notatnikiem myśli o dziedzictwie Krakowa i jego przyszłości. Publikacja przygotowana we współpracy z Międzynarodowym Centrum Kultury będzie dostępna od 6 września.
  • Ten punkt programu już znamy. To nowe tablice z napisem „Kraków Miasto Światowego Dziedzictwa UNESCO” przy wjazdach do miasta, które zastąpiły stare z „Miastem królów polskich”. Wszak dziedzictwo Krakowa to więcej niż (skądinąd chwalebna) historia rodzimej monarchii!
Aktualności
Nasi Wielcy. Spotkanie o Marianie Korneckim i ochronie architektury drewnianej w Małopolsce

Nasi Wielcy. Spotkanie o Marianie Korneckim i ochronie architektury drewnianej w Małopolsce

Zespół Kraków Heritage
11.04.2024
Serdecznie zapraszamy na spotkanie poświęcone pamięci dra Mariana Korneckiego (1924-2001), wybitnego znawcy sztuki, obrońcy i popularyzatora architektury drewnianej. Odbędzie się ono 22 kwietnia 2024 (poniedziałek) o godz. 18.00 w Sali im. prof. Karoliny Lanckorońskiej w siedzibie Instytutu Historii Sztuki UJ (ul. Grodzka 53). Spotkanie wzbogaci projekcja fragmentów nieznanych szerszej publiczności, archiwalnych filmów.
Uroczysty pochód profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego na liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego

Uroczysty pochód profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego na liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego

Zespół Kraków Heritage
13.02.2024
Uroczysty pochód profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego inaugurujący rok akademicki został wpisany na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. To kolejny, po szopkarstwie krakowskim, koronce klockowej, pochodzie Lajkonika i polskich tańcach narodowych wpis ze stolicy Małopolski – a także dowód na siłę i żywotność krakowskich tradycji.
Niewidzialni bohaterowie. Spotkanie o prof. Januszu Bogdanowskim

Niewidzialni bohaterowie. Spotkanie o prof. Januszu Bogdanowskim

Zespół Kraków Heritage
31.10.2023
Z pewną dozą fantazji można powiedzieć, że gdyby nie on, Osiedle Podwawelskie powstałoby na Błoniach, a kolejne forty Twierdzy Kraków zamiast rewitalizacji poddawane byłyby rozbiórkom. Miasto Kraków i krakowski oddział Stowarzyszenia Konserwatorów Zabytków zapraszają na spotkanie, którego bohaterem będzie wybitny architekt krajobrazu, inicjator ochrony fortów Twierdzy Kraków i współtwórca koncepcji jurajskich parków krajobrazowych, prof. Janusz Bogdanowski.
Widzę Cię, Krakowie!

Widzę Cię, Krakowie!

Zespół Kraków Heritage
05.10.2023
Z okazji przypadającej w tym roku 45. Rocznicy wpisu Krakowa na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO Miasto Kraków we współpracy z Międzynarodowym Centrum Kultury przygotowało wyjątkową, dwujęzyczną publikację, w której w rolę „zbiorowego narratora” wcielili się specjaliści/tki i pasjonaci/tki zajmujący się dziedzictwem miasta pod Wawelem.
Kraków upamiętnia twórcę „Ilustrowanego Kuryera Codziennego”

Kraków upamiętnia twórcę „Ilustrowanego Kuryera Codziennego”

Zespół Kraków Heritage
13.09.2023
Życiorys Mariana Dąbrowskiego (1878-1958) mógłby być tematem na niejeden film. 27 września pod Pałacem Prasy odbędzie się uroczystość jego upamiętnienia.
Przyszłość przeszłości. Jak Kraków świętuje 45-lecie wpisu na Listę UNESCO?

Przyszłość przeszłości. Jak Kraków świętuje 45-lecie wpisu na Listę UNESCO?

Krzysztof Żwirski
25.08.2023
45. rocznica wpisu Krakowa na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO to dobra okazja, żeby pokazać długą drogę, jaką miasto przeszło od 1978 roku. A także – odpowiedzieć na pytanie: czy dzisiejszy Kraków stać na równie ambitny pomysł na siebie, jak niemal pół wieku temu?
Miasto pisane na nowo, czyli o Krakowskim Szlaku Modernizmu

Miasto pisane na nowo, czyli o Krakowskim Szlaku Modernizmu

Krzysztof Żwirski
26.06.2023
„Przewodnik po architekturze Krakowa XX wieku” można rozumieć jako zaproszenie do odkrywania „własnego” Krakowa. Tego spoza turystycznych folderów, w którym toczy się faktycznie codzienne życie jego mieszkańców.
Konserwacja Ołtarza Wita Stwosza z Nagrodą Europa Nostra 2023!

Konserwacja Ołtarza Wita Stwosza z Nagrodą Europa Nostra 2023!

Zespół Kraków Heritage
13.06.2023
Komisja Europejska i Europa Nostra ogłosiły dzisiaj laureatów Europejskiej Nagrody Dziedzictwa / Nagrody Europa Nostra 2023. W tym roku 30 wyjątkowych dokonań na polu dziedzictwa z łącznie 21 państw zostało uhonorowanych tym najwyższym europejskim wyróżnieniem. Wśród tegorocznych laureatów w kategorii Konserwacja znalazł się Ołtarz Wita Stwosza w bazylice Mariackiej w Krakowie.
Kraków

Nie, to nie jest wszystko, co da się powiedzieć o Krakowie. Dziedzictwo to zbiór otwarty – to my wypełniamy je znaczeniami!

Korzystając z tej witryny, zgadzasz się na korzystanie z plików cookie. Możesz zmienić ustawienia dotyczące plików cookie w dowolnym momencie, a także dowiedzieć się więcej na ich temat