Kontakt
Urząd Miasta Krakowa
Wydział Kultury i Dziedzictwa Narodowego
ul. Wielopole 17A , 31–072 Kraków
pl en

W międzywojniu

Zespół Kraków Heritage
19.03.2023
W międzywojniu W międzywojniu
W okresie międzywojennym Kraków musiał walczyć o pozycję ważnego miasta dla nowego kraju z innymi metropoliami. Wykorzystał swoje atuty i mimo trudnych czasów nie pogrążył się w marazmie.

Kraków sprzed I wojny światowej nazywany był polskim Piemontem: pełnił nieformalną rolę kolebki polskości, ośrodka integrującego polskie życie narodowe i kulturalne oraz duchowej stolicy kraju. Ważne wydarzenia w dziejach miasta, które miały miejsce już po uzyskaniu przez Galicję autonomii, takie jak powtórny pogrzeb na Wawelu króla Kazimierza Wielkiego, pogrzeb Adam Mickiewicza i odsłonięcie jego pomnika na Rynku w stulecie urodzin wieszcza, czy spektakularne obchody pięćsetlecia bitwy pod Grunwaldem pozwalały nie tylko pielęgnować patriotyczne uczucia mieszkańców, ale też podtrzymywać znaczenie miasta.

ZALĄŻEK NIEPODLEGŁOŚCI

Wybuch I wojny światowej z nieuniknionego zbrojnego starcia zwaśnionych europejskich mocarstw szybko stał się wojną narodów, które dopatrywały się w konflikcie szansy na odzyskanie niepodległości. W Krakowie, jako kolebce polskiego patriotyzmu, rodziła się powoli państwowość: to z krakowskiego parku Oleandry wyruszył sześć dni po wybuchu wojny Józef Piłsudski z żołnierzami w kierunku zaboru rosyjskiego, aby wywołać tam powstanie. Po czterech latach konfliktu Kraków był pierwszym wyzwolonym polskim miastem. Dokonana 31 października 1918 roku zmiana warty w nieistniejącym gmachu Odwachu przy Wieży Ratuszowej na Rynku Głównym leży u początków nowej epoki w dziejach kraju.

Symbolem niepodległości stał się kopiec Piłsudskiego, usypany po śmierci marszałka w 1938 roku na szczycie porośniętego pięknym Lasem Wolskim wzgórza Sowiniec. Wielu krakowian przechowuje w rodzinnych archiwach zdjęcia swoich babć i dziadków, wożących taczki z ziemią przy sypaniu kopca.

Mimo wojny miasto nie ucierpiało – wojska rosyjskie zostały odparte na samym jej początku (miejsce zatrzymania ich ofensywy upamiętnia obelisk na wzgórzu Kaim, położony przy drodze do Wieliczki), a linia frontu umocniła się daleko od Krakowa. Na samym początku konfliktu do szpitala wojskowego przy ul. Wrocławskiej trafił wybitny austriacki poeta Georg Trakl, który służył na froncie jako sanitariusz. Po kilku tygodniach popełnił samobójstwo.

ROZWÓJ

Po odzyskaniu niepodległości niekwestionowaną stolicą II Rzeczypospolitej została Warszawa – dla Krakowa przeznaczona była rola ważnego ośrodka kulturalnego. Pierwsze lata niepodległości były trudne gospodarczo i uniemożliwiały szybki rozwój miasta: kontynuowano jednak rozpoczęte za prezydentury Juliusza Leo działania mające na celu unowocześnienie i powiększenie miasta. To właśnie zmarłemu w 1918 roku gospodarzowi mieszkańcy zawdzięczają przeforsowanie planu Wielkiego Krakowa, czyli radykalnego rozszerzania granic i włączania w ich obręb sąsiednich gmin. W przededniu II wojny światowej Kraków liczył ponad dwuipółkrotnie więcej mieszkańców, niż na początku stulecia. Kilkadziesiąt procent z nich należała do mniejszości żydowskiej.

TRIUMFY MODERNIZMU

W okresie międzywojennym powstały znakomite budynki użyteczności publicznej, zaprojektowane między innymi przez Adolfa Szyszko-Bohusza (budynek PKO, Feniks, Dom Plastyków), na roku ulic Starowiślnej i Wielopole powstał żelbetowy budynek „Bazaru Polskiego” zwanego Pałacem Prasy, w którym przez lata mieściły się redakcje różnych gazet, a na restaurowanym wciąż Zamku Królewskim na Wawelu urządzono apartament dla prezydenta Ignacego Mościckiego, co było symbolicznym oddaniem hołdu byłej stolicy kraju.

WOKÓŁ ALEI TRZECH WIESZCZÓW

Największym przedsięwzięciem architektonicznym okresu międzywojennego w Krakowie pozostają jednak niekwestionowanie Aleje Trzech Wieszczów. Pomysł utworzenia reprezentacyjnego, śródmiejskiego bulwaru w miejscu po zlikwidowanej w 1911 roku kolei obwodowej narodził się jeszcze przed I wojną światową, ale swój największy blask aleje osiągnęły już w wolnej Polsce. Powstały wówczas monumentalne gmachy umacniające status Krakowa jako czołowego ośrodka akademickiego: klasycyzująca bryła gmachu głównego Akademii Górniczo-Hutniczej (1924-1935, projektowali Adam Ballenstedt i Wacław Krzyżanowski) z charakterystycznymi rzeźbami górników i hutników przy wejściu, czy siedziba Biblioteki Jagiellońskiej (1939, projektował Wacław Krzyżanowski). Rozpoczęto też budowę Gmachu Głównego Muzeum Narodowego, którą ukończono dopiero 65 lat później (projekt Adolfa Szyszko-Bohusza).

W okresie powojennym Aleje Trzech Wieszczów zdegradowano do roli traktu komunikacyjnego. Stały się głównym szlakiem na linii północ-południe przecinającym centrum Krakowa – codziennie przejeżdżają tędy dziesiątki tysięcy samochodów, co doprowadziło do zatarcia pierwotnej, reprezentacyjnej funkcji założenia. Być może przyszłość przyniesie odmianę tej sytuacji – i Kraków odzyska swoje prawdziwe śródmieście.

Na zachód od linii Alei Trzech Wieszczów rozwijały się eleganckie dzielnice mieszkaniowe: Stara Krowodrza z kwartałem wspaniałych, modernistycznych kamienic czynszowych w okolicy dzisiejszego Placu Inwalidów, willowa dzielnica Cichy Kącik, czy urokliwie usytuowany na zboczu wzgórza Św. Bronisławy Salwator, zwany „miastem-ogrodem”. W jednej z salwatorskich willi zmarł w 1927 roku malarz Jacek Malczewski.

MIĘDZY NAUKĄ I HANDLEM A PRZEMYSŁEM

Zaraz po I wojnie światowej rozpoczęła działalność Akademia Górniczo-Hutnicza – obecnie czołowa uczelnia techniczna w Polsce, Wyższe Studium Handlowe, działała najważniejsza polska instytucja naukowa: Polska Akademia Umiejętności. W 1933 roku otwarto charakterystyczny Most Józefa Piłsudskiego, nazywany przez mieszkańców „żółwiem”, ułatwiający przeprawę na drugą stronę Wisły, do dzielnicy Podgórze. To najstarszy most wciąż służący mieszkańcom Krakowa.

Powstawały nieliczne, nowe fabryki – głównie na prawym brzegu Wisły, wokół Podgórza (m.in. dzisiejsze dzielnice Zabłocie i Płaszów). Miasto nie mogło rywalizować przemysłowo z niedalekim Górnym Śląskiem, zatem jego charakter nie zmieniał się: Kraków pozostawał miastem mieszczańskim i handlowym, walczącym o swoją pozycję już nie tylko z Warszawą, ale także Poznaniem, Gdańskiem, Katowicami, a także Lwowem.

KRAKOWSKI PANTEON I POCZĄTKI TURYSTYKI

Poza pogrzebem Józefa Piłsudskiego na Wawelu, równie ważnym, jeśli nie ważniejszym wydarzeniem dla miasta i młodego kraju, był powtórny pogrzeb Juliusza Słowackiego. Zmarły w Paryżu poeta został pochowany na cmentarzu Montmartre, i chociaż nie powiodły się próby ponownego pochówku w setną rocznicę urodzin poety w 1909 roku, to ostatecznie dzięki zaangażowaniu marszałka Piłsudskiego pogrzeb Słowackiego na Wawelu odbył się w 1927 roku. Ciało poety złożono w krypcie Wieszczów Narodowych na Wawelu. W trakcie pogrzebu słynne słowa wypowiedział Piłsudski: „W imieniu Rządu Rzeczypospolitej polecam panom odnieść trumnę Juliusza Słowackiego do krypty królewskiej, bo królom był równy”.

Równie istotnymi wydarzeniami były pogrzeby wspomnianego już Jacka Malczewskiego oraz kompozytora Karola Szymanowskiego w Krypcie Zasłużonych na Skałce, zwanej także Panteonem Zasłużonych, gdzie wcześniej pochowano między innymi Stanisława Wyspiańskiego, Adama Asnyka i Józefa Ignacego Kraszewskiego. Kraków stawał się coraz popularniejszym celem wycieczek i ważnym punktem na mapie uprawiających turystykę kulturalną: zabytki miasta przyciągały coraz częściej nie tylko wycieczki szkolne, ale także zagranicznych turystów.

Wiele krakowskich tradycji związanych z dziedzictwem niematerialnym ma swój początek w okresie międzywojennym. Grany od 13 lutego 1838 roku hejnał mariacki rozpoczęto transmitować codziennie w samo południe w ogólnopolskim radiu. W 1936 roku zaczęto organizować Dni Krakowa, zainaugurowano konkurs na najpiękniejszą szopkę krakowską oraz pochód lajkonika.

Aktualności
Uroczysty pochód profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego na liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego

Uroczysty pochód profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego na liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego

Zespół Kraków Heritage
13.02.2024
Uroczysty pochód profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego inaugurujący rok akademicki został wpisany na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. To kolejny, po szopkarstwie krakowskim, koronce klockowej, pochodzie Lajkonika i polskich tańcach narodowych wpis ze stolicy Małopolski – a także dowód na siłę i żywotność krakowskich tradycji.
Niewidzialni bohaterowie. Spotkanie o prof. Januszu Bogdanowskim

Niewidzialni bohaterowie. Spotkanie o prof. Januszu Bogdanowskim

Zespół Kraków Heritage
31.10.2023
Z pewną dozą fantazji można powiedzieć, że gdyby nie on, Osiedle Podwawelskie powstałoby na Błoniach, a kolejne forty Twierdzy Kraków zamiast rewitalizacji poddawane byłyby rozbiórkom. Miasto Kraków i krakowski oddział Stowarzyszenia Konserwatorów Zabytków zapraszają na spotkanie, którego bohaterem będzie wybitny architekt krajobrazu, inicjator ochrony fortów Twierdzy Kraków i współtwórca koncepcji jurajskich parków krajobrazowych, prof. Janusz Bogdanowski.
Widzę Cię, Krakowie!

Widzę Cię, Krakowie!

Zespół Kraków Heritage
05.10.2023
Z okazji przypadającej w tym roku 45. Rocznicy wpisu Krakowa na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO Miasto Kraków we współpracy z Międzynarodowym Centrum Kultury przygotowało wyjątkową, dwujęzyczną publikację, w której w rolę „zbiorowego narratora” wcielili się specjaliści/tki i pasjonaci/tki zajmujący się dziedzictwem miasta pod Wawelem.
Kraków upamiętnia twórcę „Ilustrowanego Kuryera Codziennego”

Kraków upamiętnia twórcę „Ilustrowanego Kuryera Codziennego”

Zespół Kraków Heritage
13.09.2023
Życiorys Mariana Dąbrowskiego (1878-1958) mógłby być tematem na niejeden film. 27 września pod Pałacem Prasy odbędzie się uroczystość jego upamiętnienia.
Przyszłość przeszłości. Jak Kraków świętuje 45-lecie wpisu na Listę UNESCO?

Przyszłość przeszłości. Jak Kraków świętuje 45-lecie wpisu na Listę UNESCO?

Krzysztof Żwirski
25.08.2023
45. rocznica wpisu Krakowa na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO to dobra okazja, żeby pokazać długą drogę, jaką miasto przeszło od 1978 roku. A także – odpowiedzieć na pytanie: czy dzisiejszy Kraków stać na równie ambitny pomysł na siebie, jak niemal pół wieku temu?
Miasto pisane na nowo, czyli o Krakowskim Szlaku Modernizmu

Miasto pisane na nowo, czyli o Krakowskim Szlaku Modernizmu

Krzysztof Żwirski
26.06.2023
„Przewodnik po architekturze Krakowa XX wieku” można rozumieć jako zaproszenie do odkrywania „własnego” Krakowa. Tego spoza turystycznych folderów, w którym toczy się faktycznie codzienne życie jego mieszkańców.
Konserwacja Ołtarza Wita Stwosza z Nagrodą Europa Nostra 2023!

Konserwacja Ołtarza Wita Stwosza z Nagrodą Europa Nostra 2023!

Zespół Kraków Heritage
13.06.2023
Komisja Europejska i Europa Nostra ogłosiły dzisiaj laureatów Europejskiej Nagrody Dziedzictwa / Nagrody Europa Nostra 2023. W tym roku 30 wyjątkowych dokonań na polu dziedzictwa z łącznie 21 państw zostało uhonorowanych tym najwyższym europejskim wyróżnieniem. Wśród tegorocznych laureatów w kategorii Konserwacja znalazł się Ołtarz Wita Stwosza w bazylice Mariackiej w Krakowie.
„Czarna Sztuka” – 550 lat druku na ziemiach polskich

„Czarna Sztuka” – 550 lat druku na ziemiach polskich

Krzysztof Żwirski
02.06.2023
W 1844 roku podczas przesuwania jednego z regałów w Bibliotece Jagiellońskiej na ziemię zsunęła się niepozorna kartka papieru. Gęsto zadrukowana na jednej stronie gotyckimi czcionkami, okazała się być najstarszym znanym na chwilę obecną drukiem w Polsce.
Kraków

Nie, to nie jest wszystko, co da się powiedzieć o Krakowie. Dziedzictwo to zbiór otwarty – to my wypełniamy je znaczeniami!

Korzystając z tej witryny, zgadzasz się na korzystanie z plików cookie. Możesz zmienić ustawienia dotyczące plików cookie w dowolnym momencie, a także dowiedzieć się więcej na ich temat