Kontakt
Urząd Miasta Krakowa
Wydział Kultury i Dziedzictwa Narodowego
ul. Wielopole 17A , 31–072 Kraków
pl en

Koronka klockowa

Zespół Kraków Heritage
11.03.2023
Koronka klockowa Koronka klockowa
Krakowska koronka klockowa to jeden z wpisów na Liście Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Polski. Wyjątkowość sztuki koronczarskiej sięga jednak dalej. Jej historia jest długa – i zaskakująca!

Wielu z nas doskonale kojarzy z babcinych domów misterne, śnieżnobiałe obrusiki o najróżniejszych kształtach. Z ich ręcznego haftowania techniką klockową słynie w Polsce głównie Kraków i niedaleka, małopolska Bobowa. W różnych, typowych dla krakowskiego Kazimierza kawiarniach koronkowe obrusy stały się nieodzownym elementem wyposażenia. I choć sztuka koronczarska kojarzona jest dziś przede wszystkim z twórczością ludową, jej korzenie sięgają jagiellońskiej arystokracji i kontaktów handlowych Krakowa z późnośredniowieczną Europą.

HISTORIA KORONKI

Koronka klockowa jest uznawana za najszlachetniejszą z technik koronkowych. To rodzaj koronki tkanej, który wykonuje się przy pomocy szpulek, zwykle drewnianych, zwanych klockami. Koronka powstaje na specjalnej poduszce lub wałku z umieszczonym na nich wzorem. Technika wykonywania koronki klockowej polega na przeplataniu par nici jak w pracy na krośnie.

Głosy na temat początków koronkarstwa są podzielone: część naukowców uważa, że prymitywne formy koronki mogły istnieć już w starożytności, większość jednak, że pojawiła się w późnym średniowieczu. Z pewnością jednak zyskała na popularności w XV wieku, kiedy była wykorzystywana jako ozdoba tkanin do użytku liturgicznego. Centrum jej produkcji i rozkwitu były Włochy. 

WĘDRUJĄCA TRADYCJA

Z Półwyspu Apenińskiego sztuka koronczarska emanowała na całą Europę: nie tylko na sąsiednią Francję, gdzie koronki pojawiły się w XVI wieku, Hiszpanię, Niderlandy czy Anglię, ale też na Koronę Polską. Tradycyjnie zwykło się wiązać jej pojawienie się w Polsce z królową Boną, bowiem w jej posagu znalazły się drobne koronkowe dekoracje. Wiele koronkowych ozdób pozostawiła po sobie także Anna Jagiellonka, a część z nich znajduje się  na Wawelu.

Do Krakowa zwyczaj wykonywania koronek na własny użytek przenieśli mieszczanie właśnie z tych krajów, z którymi Kraków jako miasto hanzeatyckie prowadził intensywny handel. Najpewniej koronka zawitała do kraju nad Wisłą jeszcze wcześniej, dzięki kontaktom z Włochami, Niemcami, Niderlandami czy rodem Habsburgów.

PONAD SPOŁECZNYMI PODZIAŁAMI

Koronka stawała się coraz popularniejsza wśród arystokratek, a stopniowo także w pozostałych warstwach społecznych: powszechne były krezy, koronkowe kołnierze i czepce. Sprowadzono mistrzów tej sztuki z Włoch, ale też wykonywano na miejscu, między innymi w krakowskich klasztorach – w wielu z nich zachowały się tkaniny bogato zdobione koronką klockową, jak chociażby makatka z widokiem klasztoru Karmelitanek Bosych na Wesołej czy manipularz w zbiorach klasztoru Ojców Dominikanów, oba z XVIII wieku, czy wcześniejsza palka z przełomu XVI i XVII wieku.

Na wielu portretach z XIX wieku widzimy mieszczanki ubrane w koronki: to efekt nie tylko zmieniającej się mody, ale także zmiany postrzegania samego haftowania, które stało się zajęciem dla panien z dobrego domu. Nauka rzemiosła byłe elementem edukacji, początkowo arystokratek, a z czasem także mieszczaństwa.

Było to zajęcie świadczące o zaradności i wysokich umiejętnościach, bowiem, jak pisze Michał Hankus w katalogu towarzyszącym organizowanej w 2018 roku przez Muzeum Krakowa wystawie ”Koronka – tradycja – reaktywacja”, technika koronki klockowej jest powszechnie uznawana za jedną z najtrudniejszych, a wytworzone w ten sposób dzieła należą do najdroższych na rynku. Do legendy przeszła chociażby zdobiona koronkami koronka ślubna księżnej Lubomirskiej, którą można zobaczyć w Muzeum Książąt Czartoryskich.

KORONKA W KRAKOWIE

Wysoka cena nie hamowała jednak handlu wyrobami wysokiej jakości: w Krakowie działało wiele sklepów pasmanteryjnych, między innymi w Sukiennicach. Wielką miłośniczką koronki była Helena Modrzejewska. Uwielbiana w swojej epoce aktorka pomogła sfinansować założenie w 1883 roku Krajowej Szkoły Koronkarskiej w Zakopanem. Potocznie zwana Szpulkarnia działała do 2008 roku i miała duży wpływ na podtrzymywanie tradycji koronczarstwa w Polsce. W Krakowie można było uczyć się haftu w otwartej rok wcześniej Szkole Zawodowej Żeńskiej przy ulicy Syrokomli.

W zbiorach Muzeum Krakowa zachowały się niezwykle cenne zdjęcia Stanisława Kolowcy z lat 30. XX wieku, dokumentujące sztukę koronczarską i zbiory dawnego, nieistniejącego Muzeum Przemysłu Artystycznego.

Tym, co decyduje o wyjątkowości krakowskiej koronki klockowej, jest forma przekazu tej umiejętności, która przetrwała dzięki bezpośredniej nauce w relacji mistrz-uczeń. Koronka klockowa przetrwała dzięki urodzonej w Oświęcimiu w 1904 roku Zofii Dunajczan, która po II wojnie światowej uczyła w Krakowie tej trudnej sztuki. Po śmierci Dunajczan w 1986 zastąpiła ją jej uczennica Olga Szerauc, która prowadziła pracownię koronczarską do 2009 roku – miała wtedy już ponad sto lat.

KORONKA DZIŚ

Współcześnie o koronczarskie dziedzictwo dba Jadwiga Węgorek, która w 1999 roku, po sześciu latach terminowania u Olgi Szerauc, zaczęła prowadzić warsztaty rękodzieła artystycznego „Czar nici”. Dzisiaj jest uznawana za najwybitniejszą polską koronczarkę specjalizującą się w metodzie klockowej: regularnie reprezentuje swoją sztukę na wystawach i konkursach, także zagranicznych.

Pani Jadwiga w maju 2014 roku została uhonorowana ,,Srebrnym krzyżem” dla zasłużonych dla kultury ludowej od Prezydenta RP. Była jedną z wnioskodawczyń wpisania krakowskiej koronki klockowej na Krajową Listę Dziedzictwa Niematerialnego, które miało miejsce w 2016 roku. Otworzyło to drogę do starań o wpisanie tej tradycji na Reprezentatywną Listę Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości UNESCO, gdzie krakowska koronka klockowa dołączyłaby do szopkarstwa.

Pokazy koronczarek coraz częściej towarzyszą rozmaitym targom rzemiosła organizowanym na Rynku Głównym i innych historycznych placach Krakowa, a sztuka koronczarska po latach zaczyna być na powrót postrzegana jako typowa dla miasta tradycja. Przez same warsztaty organizowane przez Panią Jadwigę przewinęło się już ponad 200 osób, a techniki haftu systematycznie zyskują na popularności na ogólnej fali renesansu zainteresowania rzemiosłem i rękodzielnictwem.

I choćby z tego powodu o dalsze losy krakowskiej koronki można być spokojnym.

Aktualności
Uroczysty pochód profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego na liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego

Uroczysty pochód profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego na liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego

Zespół Kraków Heritage
13.02.2024
Uroczysty pochód profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego inaugurujący rok akademicki został wpisany na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. To kolejny, po szopkarstwie krakowskim, koronce klockowej, pochodzie Lajkonika i polskich tańcach narodowych wpis ze stolicy Małopolski – a także dowód na siłę i żywotność krakowskich tradycji.
Niewidzialni bohaterowie. Spotkanie o prof. Januszu Bogdanowskim

Niewidzialni bohaterowie. Spotkanie o prof. Januszu Bogdanowskim

Zespół Kraków Heritage
31.10.2023
Z pewną dozą fantazji można powiedzieć, że gdyby nie on, Osiedle Podwawelskie powstałoby na Błoniach, a kolejne forty Twierdzy Kraków zamiast rewitalizacji poddawane byłyby rozbiórkom. Miasto Kraków i krakowski oddział Stowarzyszenia Konserwatorów Zabytków zapraszają na spotkanie, którego bohaterem będzie wybitny architekt krajobrazu, inicjator ochrony fortów Twierdzy Kraków i współtwórca koncepcji jurajskich parków krajobrazowych, prof. Janusz Bogdanowski.
Widzę Cię, Krakowie!

Widzę Cię, Krakowie!

Zespół Kraków Heritage
05.10.2023
Z okazji przypadającej w tym roku 45. Rocznicy wpisu Krakowa na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO Miasto Kraków we współpracy z Międzynarodowym Centrum Kultury przygotowało wyjątkową, dwujęzyczną publikację, w której w rolę „zbiorowego narratora” wcielili się specjaliści/tki i pasjonaci/tki zajmujący się dziedzictwem miasta pod Wawelem.
Kraków upamiętnia twórcę „Ilustrowanego Kuryera Codziennego”

Kraków upamiętnia twórcę „Ilustrowanego Kuryera Codziennego”

Zespół Kraków Heritage
13.09.2023
Życiorys Mariana Dąbrowskiego (1878-1958) mógłby być tematem na niejeden film. 27 września pod Pałacem Prasy odbędzie się uroczystość jego upamiętnienia.
Przyszłość przeszłości. Jak Kraków świętuje 45-lecie wpisu na Listę UNESCO?

Przyszłość przeszłości. Jak Kraków świętuje 45-lecie wpisu na Listę UNESCO?

Krzysztof Żwirski
25.08.2023
45. rocznica wpisu Krakowa na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO to dobra okazja, żeby pokazać długą drogę, jaką miasto przeszło od 1978 roku. A także – odpowiedzieć na pytanie: czy dzisiejszy Kraków stać na równie ambitny pomysł na siebie, jak niemal pół wieku temu?
Miasto pisane na nowo, czyli o Krakowskim Szlaku Modernizmu

Miasto pisane na nowo, czyli o Krakowskim Szlaku Modernizmu

Krzysztof Żwirski
26.06.2023
„Przewodnik po architekturze Krakowa XX wieku” można rozumieć jako zaproszenie do odkrywania „własnego” Krakowa. Tego spoza turystycznych folderów, w którym toczy się faktycznie codzienne życie jego mieszkańców.
Konserwacja Ołtarza Wita Stwosza z Nagrodą Europa Nostra 2023!

Konserwacja Ołtarza Wita Stwosza z Nagrodą Europa Nostra 2023!

Zespół Kraków Heritage
13.06.2023
Komisja Europejska i Europa Nostra ogłosiły dzisiaj laureatów Europejskiej Nagrody Dziedzictwa / Nagrody Europa Nostra 2023. W tym roku 30 wyjątkowych dokonań na polu dziedzictwa z łącznie 21 państw zostało uhonorowanych tym najwyższym europejskim wyróżnieniem. Wśród tegorocznych laureatów w kategorii Konserwacja znalazł się Ołtarz Wita Stwosza w bazylice Mariackiej w Krakowie.
„Czarna Sztuka” – 550 lat druku na ziemiach polskich

„Czarna Sztuka” – 550 lat druku na ziemiach polskich

Krzysztof Żwirski
02.06.2023
W 1844 roku podczas przesuwania jednego z regałów w Bibliotece Jagiellońskiej na ziemię zsunęła się niepozorna kartka papieru. Gęsto zadrukowana na jednej stronie gotyckimi czcionkami, okazała się być najstarszym znanym na chwilę obecną drukiem w Polsce.
Kraków

Nie, to nie jest wszystko, co da się powiedzieć o Krakowie. Dziedzictwo to zbiór otwarty – to my wypełniamy je znaczeniami!

Korzystając z tej witryny, zgadzasz się na korzystanie z plików cookie. Możesz zmienić ustawienia dotyczące plików cookie w dowolnym momencie, a także dowiedzieć się więcej na ich temat