Kontakt
Urząd Miasta Krakowa
Wydział Kultury i Dziedzictwa Narodowego
ul. Wielopole 17A , 31–072 Kraków
pl en

Pochód Lajkonika

Zespół Kraków Heritage
12.03.2023
Pochód Lajkonika Pochód Lajkonika
W pewne wiosenne popołudnie ulice Krakowa przemierza osobliwy orszak, któremu przewodzi jeździec w tatarskim stroju. Skąd wziął się pochód Lajkonika – i o co właściwie w nim chodzi?

W pierwszy czwartek po święcie Bożego Ciała ulicami Krakowa przemierza osobliwy orszak. Brodaty jeździec w pseudoorientalnym stroju krąży po zaułkach dzielnicy Zwierzyniec i Starego Miasta, wymierzając symboliczne razy buławą restauratorom, właścicielom sklepów i przypadkowym przechodniom oraz zbierając haracz do koszyka. Towarzyszy mu kapela muzykantów oraz grupa mężczyzn w strojach stylizowanych na tatarskie. Na koniec pochodu, na Rynku Głównym czeka go wielka scena, gdzie tłumy mieszkańców witają go jak gwiazdę rocka.

Pochód Lajkonika to jedna z najbardziej znanych tradycji Krakowa, od 2014 roku figurująca na krajowej liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Lajkonik, zwany Tatarzynem lub Konikiem zwierzynieckim stał się zarazem jednym z nieformalnych symboli miasta. Ulice Krakowa przemierzają tramwaje z Lajkonikiem, jego imię nosi znany zakład produkcji paluszków i słonych przekąsek w podkrakowskiej Skawinie, biura podróży czy zespoły artystyczne.

Skąd się wzięła ta ludowa zabawa i o co właściwie w niej chodzi?

POCHÓD LAJKONIKA – GENEZA

Początki „Harców Lajkonika” toną w mgle legend. Badacze łączyli nazwę jeźdźca ze staroniemieckim słowem lai oznaczającym bractwa cechowe, lub potocznym „lej!” wskazującym na rozdawanie ciosów buławą. Bez wątpienia na powstanie tradycji miała wpływ pamięć po brutalnych najazdach mongolsko-tatarskich, jakimi żyła w średniowieczu Środkowa Europa. Wiemy, że jeden z takich najazdów w 1241 roku spustoszył Kraków. Niektórzy historycy, tacy jak Józef Łepkowski domniemywali jednak, że pochód upamiętnia jednak w istocie obronę czeskiego Ołomuńca, jaka miała miejsce właśnie w okolicach Bożego Ciała tamtego roku.

Najważniejsze elementy legendy o Lajkoniku spisał po raz pierwszy Konstanty Majeranowski w 1820 roku w artykule na łamach wydawanego przez siebie pisma „Pszczółka”. Pojawia się w nim bitwa, jaką mieli około 1281 roku stoczyć z Tatarami podkrakowscy włóczkowie. To dawni flisacy, którzy zajmowali się spławianiem drewna w dół Wisły, m.in. do kopalni soli w Wieliczce i Bochni. Włóczkowie zamieszkiwali przede wszystkim tereny dzisiejszej dzielnicy, a ówczesnej wsi Zwierzyniec.

W popisowej potyczce flisacy rozgromili nieprzygotowanych na taki atak najeźdźców, a ich przywódca przywdział strój tatarskiego chana i ruszył na zdobycznym koniu w stronę miasta. Postać Lajkonika powstała więc jako symbol zwycięstwa nad nieprzyjacielem i figura przechwytująca jego magiczne moce. Symboliczne uderzenie buławą ma zapewniać szczęście, podobnie jak wpłacanie haraczu. Sprowadzenie niecnych praktyk najeźdźcy do zabawy ludowej pomagało oswajać lęki przed rozmaitymi zagrożeniami, przed jakimi stawało w kolejnych wiekach miasto.

PRZETRWANIE TRADYCJI

Kluczowe dla przetrwania tradycji było zaangażowanie samych włóczków jako jej depozytariuszy. Przez długi czas była ona uznawana za ludową, „niską” formę zabawy – pod koniec XVIII wieku biskup Krakowa miał zakazać Lajkonikowi wstępu do miasta, zobowiązując organizatorów procesji w okresie Bożego Ciała do ich realizacji bez wymysłów, bez strojów dziwacznych lub aż nadto światowych, albo do śmiechu pobudzających (za: Julian Zinkow, Krakowskie podania, legendy i zwyczaje, Kraków 2007). W II połowie XIX wieku organizacją orszaku zajmowali się Micińscy – rodzina ogrodników z Półwsia Zwierzynieckiego, będąca potomkami dawnych włóczków.

Epoka romantyzmu i narodziny współczesnej koncepcji narodu stworzyły nowy kontekst dla krakowskiej zabawy. W czasach, w których Polska nie istniała jako samodzielne państwo, a Kraków stał się symboliczną ostoją polskości, pochód zaczął uosabiać siłę i ciągłość lokalnych tradycji. Z czasem opiekę nad wydarzeniem i współpracę z włóczkami przyjęło na siebie Towarzystwo Miłośników Historii i Zabytków Krakowa.

Na przełomie XIX i XX wieku Lajkonik zyskał nowy strój, którego twórcą był sam Stanisław Wyspiański. Wielki polski artysta doby secesji wprowadził w projekt charakterystyczną, ogniście czerwoną tonację oraz jaśniejsze nakrycie, kontrastujące z poczernioną twarzą i kruczą brodą jeźdźca. Jak pisała Karolina Targosz, Wyspiański, wykorzystując staropolskie elementy stroju, zachował zatem wschodni krój szat, w jakich Lajkonik występował w poprzednim stuleciu (za: Karolina Targosz, Rodowód Lajkonika, Kraków 2019).

W pierwszej połowie XX wieku pochód Lajkonika to już pełnowymiarowy symbol miasta. W 1936 roku władze Krakowa uznały wydarzenie za centralny element nowego, kilkudniowego święta zwanego Dniami Krakowa, które w podobnej formie odbywa się do dziś. Opiekę nad pochodem sprawuje dziś Muzeum Krakowa, które znajduje się w stałym kontakcie z jego uczestnikami.

To właśnie włóczkom – przedstawicielom kolejnych pokoleń rodzin związanych ze Zwierzyńcem zawdzięczamy trwanie tej osobliwej tradycji. Wielu z nich pracuje dziś w Wodociągach Krakowskich, z której siedziby zwyczajowo rusza pochód. W 2022 roku w wyniku w specjalnych wyborach został wyłoniony nowy odtwórca roli Lajkonika w pochodzie. Okazał się być nim Mariusz Glonek, syn Zbigniewa Glonka, który strój jeźdźca przywdziewał przez 34 lata.

POCHÓD LAJKONIKA – PRZEBIEG

Pochód Lajkonika odbywa się co roku w pierwszą oktawę po święcie Bożego Ciała. W praktyce oznacza to pierwszy czwartek po tym wiosennym święcie. Obok samego „Tatarzyna”, w pochodzie biorą udział włóczkowie, przebrani w stroje stylizowane na tatarskie oraz kapela „Mlaskoty” – ludowi muzycy pochodzący w większości z Woli Justowskiej. Krakowskie melodie grane na flecie, trąbce, klarnecie, akordeonie, bębnie i parze skrzypiec towarzyszą przejściu pochodu do samego końca.

Orszak zwyczajowo wyrusza z siedziby Wodociągów Krakowskich przy ul. Senatorskiej. W pierwszej kolejności uczestnicy odwiedzają targowisko na placu na Stawach, pobierając haracz od tamtejszych kupców. Drugim przystankiem jest klasztor Norbertanek na Salwatorze, pod którym miała rozegrać się legendarna bitwa. Na dziedzińcu klasztoru Lajkonik odgrywa rytualny taniec, podczas którego chorąży dynamicznie zawija pokaźną biało-czerwoną chorągwią, a lajkonik próbuje uderzyć buławą w położonego w jej środku orła.

Dalej pochód zmierza w stronę Starego Miasta, poruszając się zawsze tą samą trasą, odwiedzając przydrożne sklepy i trącając buławą przechodniów. Finał pochodu następuje na specjalnej scenie przy Wieży Ratuszowej na Rynku Głównej, gdzie Lajkonik wraz z prezydentem miasta wznosi toast za pomyślność krakowian, wykonując taniec zwany urbem salutare (pokłon miastu).

PRZYSZŁOŚĆ POCHODU

Rosnąca z roku na rok frekwencja podczas pochodu Lajkonika pozwala być spokojnym o dalsze losy tej tradycji. W 2014 roku została ona wpisana na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego jako jedno z pierwszych pięciu zjawisk kulturowych w Polsce. Otworzyło to drogę do starań o wpisanie pochodu na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO, gdzie Lajkonik dołączyłby do szopkarstwa krakowskiego.

Trzymamy kciuki za powodzenie tych planów!

Aktualności
Uroczysty pochód profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego na liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego

Uroczysty pochód profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego na liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego

Zespół Kraków Heritage
13.02.2024
Uroczysty pochód profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego inaugurujący rok akademicki został wpisany na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. To kolejny, po szopkarstwie krakowskim, koronce klockowej, pochodzie Lajkonika i polskich tańcach narodowych wpis ze stolicy Małopolski – a także dowód na siłę i żywotność krakowskich tradycji.
Niewidzialni bohaterowie. Spotkanie o prof. Januszu Bogdanowskim

Niewidzialni bohaterowie. Spotkanie o prof. Januszu Bogdanowskim

Zespół Kraków Heritage
31.10.2023
Z pewną dozą fantazji można powiedzieć, że gdyby nie on, Osiedle Podwawelskie powstałoby na Błoniach, a kolejne forty Twierdzy Kraków zamiast rewitalizacji poddawane byłyby rozbiórkom. Miasto Kraków i krakowski oddział Stowarzyszenia Konserwatorów Zabytków zapraszają na spotkanie, którego bohaterem będzie wybitny architekt krajobrazu, inicjator ochrony fortów Twierdzy Kraków i współtwórca koncepcji jurajskich parków krajobrazowych, prof. Janusz Bogdanowski.
Widzę Cię, Krakowie!

Widzę Cię, Krakowie!

Zespół Kraków Heritage
05.10.2023
Z okazji przypadającej w tym roku 45. Rocznicy wpisu Krakowa na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO Miasto Kraków we współpracy z Międzynarodowym Centrum Kultury przygotowało wyjątkową, dwujęzyczną publikację, w której w rolę „zbiorowego narratora” wcielili się specjaliści/tki i pasjonaci/tki zajmujący się dziedzictwem miasta pod Wawelem.
Kraków upamiętnia twórcę „Ilustrowanego Kuryera Codziennego”

Kraków upamiętnia twórcę „Ilustrowanego Kuryera Codziennego”

Zespół Kraków Heritage
13.09.2023
Życiorys Mariana Dąbrowskiego (1878-1958) mógłby być tematem na niejeden film. 27 września pod Pałacem Prasy odbędzie się uroczystość jego upamiętnienia.
Przyszłość przeszłości. Jak Kraków świętuje 45-lecie wpisu na Listę UNESCO?

Przyszłość przeszłości. Jak Kraków świętuje 45-lecie wpisu na Listę UNESCO?

Krzysztof Żwirski
25.08.2023
45. rocznica wpisu Krakowa na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO to dobra okazja, żeby pokazać długą drogę, jaką miasto przeszło od 1978 roku. A także – odpowiedzieć na pytanie: czy dzisiejszy Kraków stać na równie ambitny pomysł na siebie, jak niemal pół wieku temu?
Miasto pisane na nowo, czyli o Krakowskim Szlaku Modernizmu

Miasto pisane na nowo, czyli o Krakowskim Szlaku Modernizmu

Krzysztof Żwirski
26.06.2023
„Przewodnik po architekturze Krakowa XX wieku” można rozumieć jako zaproszenie do odkrywania „własnego” Krakowa. Tego spoza turystycznych folderów, w którym toczy się faktycznie codzienne życie jego mieszkańców.
Konserwacja Ołtarza Wita Stwosza z Nagrodą Europa Nostra 2023!

Konserwacja Ołtarza Wita Stwosza z Nagrodą Europa Nostra 2023!

Zespół Kraków Heritage
13.06.2023
Komisja Europejska i Europa Nostra ogłosiły dzisiaj laureatów Europejskiej Nagrody Dziedzictwa / Nagrody Europa Nostra 2023. W tym roku 30 wyjątkowych dokonań na polu dziedzictwa z łącznie 21 państw zostało uhonorowanych tym najwyższym europejskim wyróżnieniem. Wśród tegorocznych laureatów w kategorii Konserwacja znalazł się Ołtarz Wita Stwosza w bazylice Mariackiej w Krakowie.
„Czarna Sztuka” – 550 lat druku na ziemiach polskich

„Czarna Sztuka” – 550 lat druku na ziemiach polskich

Krzysztof Żwirski
02.06.2023
W 1844 roku podczas przesuwania jednego z regałów w Bibliotece Jagiellońskiej na ziemię zsunęła się niepozorna kartka papieru. Gęsto zadrukowana na jednej stronie gotyckimi czcionkami, okazała się być najstarszym znanym na chwilę obecną drukiem w Polsce.
Kraków

Nie, to nie jest wszystko, co da się powiedzieć o Krakowie. Dziedzictwo to zbiór otwarty – to my wypełniamy je znaczeniami!

Korzystając z tej witryny, zgadzasz się na korzystanie z plików cookie. Możesz zmienić ustawienia dotyczące plików cookie w dowolnym momencie, a także dowiedzieć się więcej na ich temat