Kontakt
Urząd Miasta Krakowa
Wydział Kultury i Dziedzictwa Narodowego
ul. Wielopole 17A , 31–072 Kraków
pl en

„Czarna Sztuka” – 550 lat druku na ziemiach polskich

Krzysztof Żwirski
02.06.2023
„Czarna Sztuka” – 550 lat druku na ziemiach polskich „Czarna Sztuka” – 550 lat druku na ziemiach polskich
W 1844 roku podczas przesuwania jednego z regałów w Bibliotece Jagiellońskiej na ziemię zsunęła się niepozorna kartka papieru. Gęsto zadrukowana na jednej stronie gotyckimi czcionkami, okazała się być najstarszym znanym na chwilę obecną drukiem w Polsce.

Był to popularny w owym czasie egzemplarz kalendarza ściennego typu astronomiczno-astrologicznego, ułatwiający nie tylko umiejscowienie w czasie świąt ruchomych, ale opisujący tak „praktyczne” kwestie, jak… najlepsze pory upuszczania krwi. Druk powstał w 1473 roku w krakowskim warsztacie Kaspra Straubego, wędrownego drukarza przybyłego pod Wawel z Bawarii, z myślą o roku 1474. Wiele lat później, już w XX wieku Karol Estreicher nadał mu nazwę Almanach Cracoviense ad annum 1474, pod którą znany jest do dziś.

To będzie wpis o tym, jak niepozorne, z prozy życia wzięte wydarzenia tworzą historię miast, krajów i kontynentów. A także maleńki kamyczek do programu tegorocznych obchodów 550-lecia druku w Polsce, w których szczególną rolę odgrywa Kraków – kolebka rodzimego drukarstwa.

RUCH WIEDZY

Jak ciekawie tłumaczyła w wywiadzie dla Programu Pierwszego Polskiego Radia dr Alicja Bielak z Instytutu Filozofii i Socjologii PAU (link do tej rozmowy można znaleźć tutaj), w opowieści o drukarstwie kluczowy jest wynalazek ruchomej czcionki. Wszak druk znali wiele wieków przed Gutenbergiem Chińczycy, a za nimi w późniejszych wiekach cywilizacja islamu. Czym innym jest jednak przygotowanie dużego klocka z „blachą” tekstu na rozmiar całego arkusza papieru, a czym innym stworzenie maleńkich kostek z kolejnymi literami alfabetu, które można zestawiać ze sobą w dowolnym układzie, tworząc różne teksty na tej samej maszynie – prasie drukarskiej.

Tak samo, jak wojskowy system łączności ARPANET dał początek najbardziej efektywnemu systemowi komunikacji, jaki stworzyła jak dotąd ludzkość – internetowi, tak banalna w swoim założeniu ruchoma czcionka stworzyła bezprecedensowe w dziejach możliwości dystrybucji wiedzy.

Pierwsi drukarze byli wędrowcami, szukającymi nowych rynków zbytu w kolejnych miastach Europy. Niecałe 20 lat po rewolucyjnym wynalazku Johannesa Gutenberga jeden z nich – Bawarczyk Kasper Straube udał się do jagiellońskiego Krakowa, w owym czasie czołowego ośrodka uniwersyteckiego Środkowej Europy. Niewiele wiemy o tym człowieku – ponoć wdał się w spór z jednym z krakowskich cyrulików i należał do osób raczej porywczych. Jego nieistniejąca dziś pracownia mieściła się przy ul. Bernardyńskiej.

Zaczął od czegoś, co w miastach późnośredniowiecznej Europy sprzedawało się najlepiej, czyli kalendarzy. Krakowski „Almanach” jest jedyną zachowaną kopią kalendarza, który mógł być w owych czasach wart orientacyjną równowartość dzbanka piwa. Tekst kalendarza najprawdopodobniej nie był dziełem samego Straubego, ale Piotra Gaszowca (Petro Gassoviecz, ok. 1425 – 1474). To  zagadkowa postać – astrolog, doktor medycyny, profesor Akademii Krakowskiej. Pozostawił po sobie prace, z których korzystały kolejne pokolenia „uczonych w gwiazdach” – w tym sam Mikołaj Kopernik.

Trzeba pamiętać, że w tamtym czasie podział między nauką a paranauką nie był ani trochę tak wyraźny jak dziś. Gaszowiec prawdopodobnie miał swój udział w sprowadzeniu do Krakowa i przepisaniu tu Picatrixa – arabskiej księgi magicznej, jednego z najstarszych znanych tego typu opracowań na świecie, dzieła, które wywarło wielki wpływ na ruchy New Age i szeroko rozumianą myśl ezoteryczną.

Zacytujmy fragmenty samego kalendarza w przekładzie prof. Mariana Plezi:

Następują pory puszczania krwi, wybrane według prawdziwego biegu księżyca po kręgu znaków zodiaku i dostosowane do samych pozornych położeń planet stosownie do wieku i kompleksji ludzi oraz członków zdatnych do puszczania krwi:

Styczeń. Poniedziałek po Trzech Królach dobry dla wieku męskiego i starczego, dla melancholików, oprócz pośladków, przed południem.

Piątek po oktawie Trzech Króli dobry dla wieku starczego, dla flegmatyków, oprócz lędźwi, nazajutrz dzień średni dla tychże przed południem.

Czwartek w dzień św. Fabiana i Sebastiana średni dla wieku młodzieńczego, dla choleryków, prócz kostek.

I tak dalej i tak dalej…

KIEDY KSIĘGI PRZEMÓWIŁY JĘZYKAMI

Taki oto druk zapoczątkował niezwykłą przygodę Krakowa i całej ówczesnej Korony Polskiej z ruchomą czcionką. O ile Almanach pisany był jeszcze łaciną, o tyle w późniejszych latach proto-renesansowy powiew świeżości przyniósł pierwsze druki w języku polskim. Przez długi czas za pierwszy taki uznawano modlitewnik Raj duszny Biernata z Lublina (1513), powstały w krakowskiej drukarni Floriana Unglera, późniejsze badania dowiodły jednak że polszczyzna po raz pierwszy pojawiła się w druku w Historyi umęczenia Pana naszego Jezusa Chrystusa (1508).

A był o dopiero początek niebywałego kulturalnego fermentu pod Wawelem. Czy wiecie, że to w Krakowie działał pierwszy na świecie drukarz stosujący czcionki z cyrylicą (księgi liturgiczne Triod’ postnaja, Triod cvetnaja, Oktoich i Časoslov powstałe po staro-cerkiewno-słowiańsku w pracowni Szwajpolta Fiola w latach 1490-1491)? Albo pionierskie druki albabetem hebrajskim (drukarnia Izaaka z Prościejowa działająca od 1568 r. na Kazimierzu)?

Fascynujące dzieje „czarnej sztuki” – bo tak w dawnej Polsce nazywano drukarstwo – to tak naprawdę opowieść o kosmopolitycznym Krakowie doby renesansu. Otwartym mieście przyciągającym na studia najbardziej utalentowane umysły epoki. Dość powiedzieć, że w tym samym roku, w którym Kasper Straube odcisnął na swojej prasie zachowany do dziś egzemplarz Almanach Cracoviense w Toruniu przyszedł na świat… Mikołaj Kopernik.

550 LAT PÓŹNIEJ

Historie dawnych drukarni Krakowa opisano w pięknie wydanej broszurze „Czarna Sztuka”, wydanej przez KBF – operatora programu Kraków Miasto Literatury UNESCO we współpracy z Wydziałem Polonistyki UJ. Skanom sygnetów drukarskich i kart tytułowych różnych ksiąg dostępnym w cyfrowej bibliotece Polona towarzyszą tam opisy dr hab. Justyny Kiliańczyk-Zięby z UJ. W „jednym palcu” ma te historie Tadeusz Grajpel – niezwykły animator-pasjonat z Końskich w województwie świętokrzyskim, twórca działającej tam Pracowni Badań i Edukacji Historycznej oraz wiernej rekonstrukcji oryginalnej prasy Gutenberga. Pana Tadeusza można spotkać podczas różnych imprez i pikników o charakterze popularyzatorskim.

Wydarzenia związane z 550-leciem drukarstwa w Polsce będą miały miejsce głównie jesienią. Zaplanowano na wtedy m.in. konferencję na UJ oraz szereg wystaw w oddziałach muzeów. Z okazji Nocy Cracovia Sacra (sierpień) drzwi swoich niesamowitych bibliotek otworzą niektóre krakowskie klasztory.

Pozostaje zachęcić czytelnika/czkę tego tekstu do śledzenia kolejnych komunikatów. A także uważnego wczytywania się w historie o mieście, które tak wiele dało renesansowej Europie. I przy odrobinie wyobraźni mogłoby z tych tradycji jeszcze skuteczniej czerpać.

Aktualności
Uroczysty pochód profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego na liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego

Uroczysty pochód profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego na liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego

Zespół Kraków Heritage
13.02.2024
Uroczysty pochód profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego inaugurujący rok akademicki został wpisany na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. To kolejny, po szopkarstwie krakowskim, koronce klockowej, pochodzie Lajkonika i polskich tańcach narodowych wpis ze stolicy Małopolski – a także dowód na siłę i żywotność krakowskich tradycji.
Niewidzialni bohaterowie. Spotkanie o prof. Januszu Bogdanowskim

Niewidzialni bohaterowie. Spotkanie o prof. Januszu Bogdanowskim

Zespół Kraków Heritage
31.10.2023
Z pewną dozą fantazji można powiedzieć, że gdyby nie on, Osiedle Podwawelskie powstałoby na Błoniach, a kolejne forty Twierdzy Kraków zamiast rewitalizacji poddawane byłyby rozbiórkom. Miasto Kraków i krakowski oddział Stowarzyszenia Konserwatorów Zabytków zapraszają na spotkanie, którego bohaterem będzie wybitny architekt krajobrazu, inicjator ochrony fortów Twierdzy Kraków i współtwórca koncepcji jurajskich parków krajobrazowych, prof. Janusz Bogdanowski.
Widzę Cię, Krakowie!

Widzę Cię, Krakowie!

Zespół Kraków Heritage
05.10.2023
Z okazji przypadającej w tym roku 45. Rocznicy wpisu Krakowa na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO Miasto Kraków we współpracy z Międzynarodowym Centrum Kultury przygotowało wyjątkową, dwujęzyczną publikację, w której w rolę „zbiorowego narratora” wcielili się specjaliści/tki i pasjonaci/tki zajmujący się dziedzictwem miasta pod Wawelem.
Kraków upamiętnia twórcę „Ilustrowanego Kuryera Codziennego”

Kraków upamiętnia twórcę „Ilustrowanego Kuryera Codziennego”

Zespół Kraków Heritage
13.09.2023
Życiorys Mariana Dąbrowskiego (1878-1958) mógłby być tematem na niejeden film. 27 września pod Pałacem Prasy odbędzie się uroczystość jego upamiętnienia.
Przyszłość przeszłości. Jak Kraków świętuje 45-lecie wpisu na Listę UNESCO?

Przyszłość przeszłości. Jak Kraków świętuje 45-lecie wpisu na Listę UNESCO?

Krzysztof Żwirski
25.08.2023
45. rocznica wpisu Krakowa na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO to dobra okazja, żeby pokazać długą drogę, jaką miasto przeszło od 1978 roku. A także – odpowiedzieć na pytanie: czy dzisiejszy Kraków stać na równie ambitny pomysł na siebie, jak niemal pół wieku temu?
Miasto pisane na nowo, czyli o Krakowskim Szlaku Modernizmu

Miasto pisane na nowo, czyli o Krakowskim Szlaku Modernizmu

Krzysztof Żwirski
26.06.2023
„Przewodnik po architekturze Krakowa XX wieku” można rozumieć jako zaproszenie do odkrywania „własnego” Krakowa. Tego spoza turystycznych folderów, w którym toczy się faktycznie codzienne życie jego mieszkańców.
Konserwacja Ołtarza Wita Stwosza z Nagrodą Europa Nostra 2023!

Konserwacja Ołtarza Wita Stwosza z Nagrodą Europa Nostra 2023!

Zespół Kraków Heritage
13.06.2023
Komisja Europejska i Europa Nostra ogłosiły dzisiaj laureatów Europejskiej Nagrody Dziedzictwa / Nagrody Europa Nostra 2023. W tym roku 30 wyjątkowych dokonań na polu dziedzictwa z łącznie 21 państw zostało uhonorowanych tym najwyższym europejskim wyróżnieniem. Wśród tegorocznych laureatów w kategorii Konserwacja znalazł się Ołtarz Wita Stwosza w bazylice Mariackiej w Krakowie.
„Czarna Sztuka” – 550 lat druku na ziemiach polskich

„Czarna Sztuka” – 550 lat druku na ziemiach polskich

Krzysztof Żwirski
02.06.2023
W 1844 roku podczas przesuwania jednego z regałów w Bibliotece Jagiellońskiej na ziemię zsunęła się niepozorna kartka papieru. Gęsto zadrukowana na jednej stronie gotyckimi czcionkami, okazała się być najstarszym znanym na chwilę obecną drukiem w Polsce.
Kraków

Nie, to nie jest wszystko, co da się powiedzieć o Krakowie. Dziedzictwo to zbiór otwarty – to my wypełniamy je znaczeniami!

Korzystając z tej witryny, zgadzasz się na korzystanie z plików cookie. Możesz zmienić ustawienia dotyczące plików cookie w dowolnym momencie, a także dowiedzieć się więcej na ich temat